مصاحبه با مهندس علی دیزانی، عضو کمیته اخلاق مهندسی نظام مهندسی ساختمان قم

اهمیت اخلاق مهندسی به میزان اهمیت اخلاق و مهندسی

| ۱۲:۱۶:۵۴ | ۲۵ / آذر / ۱۳۹۶ |
شناسه خبر: OA

اهمیت اخلاق مهندسی به میزان اهمیت اخلاق و همچنین اهمیت مهندسی است. کشور ما همگام با جهان به‌سرعت در حال ایجاد و توسعه فن‌آوری است. شاید بتوان گفت سرعت فراگیری آن نیز در کشور ما از بسیاری کشورهای درحال‌توسعه بیشتر است.

مصاحبه با آقای مهندس علی دیزانی، هیئت علمی همکار دانشگاه صنعتی امیرکبیر، عضو کمیته اخلاق مهندسی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان قم

1 -لطفاً تعریفی از اخلاق مهندسی ارائه بفرمایید. موضوع آن چیست؟ و چه مسائلی را پوشش می‌دهد؟

اخلاق مهندسی، شاخه‌ای از اخلاق حرفه‌ای و البته در نگاهی دیگر، شاخه‌ای از اخلاق کاربردی است. این علم به مطالعه مؤلفه‌های گوناگون سامانه‌های مهندسی به لحاظ اخلاقی می‌پردازد. این مؤلفه‌ها شامل اولاً فاعل‌های کنش مهندسی شامل مهندسان، گروه‌ها و سازمان‌های مهندسی و البته صفات و رفتارهای آن‌هاست. ثانیاً دربرگیرنده مجموعه فرآیندهای مهندسی است (شامل ایده پردازی، طراحی، تولید، فروش، خدمات دوره بهره‌برداری، بهسازی، بازسازی، بازیافت و درنهایت دفع مواد زائد)؛ و بالاخره محصولات مهندسی را دربرمی گیرد. در اخلاق مهندسی، سه کار روی این مؤلفه‌ها انجام می‌گیرد. اول بررسی و حل مشکلات اخلاقی حاصل‌شده در آن‌ها یا به‌وسیله آن‌ها؛ البته با تأکید بر مشکلاتی که در حد چالش‌های اجتماعی مطرح می‌شوند. دوم ارزیابی اخلاقی آن‌ها اعم از آن‌که در شکل یک مشکل بروز کرده باشد یا خیر؛ و درنهایت، تعیین وظایف، استانداردها و هنجارهای اخلاقی آن‌ها؛ بنابراین علیرغم نگاه سنتی به اخلاق که تمرکز بر انسان به‌عنوان فاعل اخلاقی و رفتار او دارد، اخلاق مهندسی همچون شاخه‌های علمی هم‌جوارش، به سازمان، فرایند و محصول نیز می‌پردازد. آقای جوزف هرکرت، از پیشگامان اخلاق مهندسی، یک تقسیم‌بندی در مسائل دارد که از آن به رویکرد ماکرو یا کلان و رویکرد مایکرو یا خرد یاد می‌کند. مسائل کلان اخلاق مهندسی به موضوعات ملی و جهانی مهندسی، یا به تعبیر بهتر فنّاوری توجه دارد؛ درحالی‌که رویکرد خرد به مسائلی که افراد یا گروه‌های مهندسی در فرآیندهای مهندسی خود با آن مواجه می‌شوند توجه می‌کند و سعی می‌کند به آن‌ها کمک کند که مسائل اخلاقی خود را بتوانند شناسایی، تحلیل و حل کنند.

2-توجه به اخلاق مهندسی در کشور ما چه مشکلاتی را می‌تواند حل کند؟ به‌عبارت‌دیگر، میزان ضرورت و فایده اخلاق مهندسی در زمان حاضر چیست؟

در یک‌ کلام، اهمیت اخلاق مهندسی به میزان اهمیت اخلاق و همچنین اهمیت مهندسی است. کشور ما همگام با جهان به‌سرعت در حال ایجاد و توسعه فن‌آوری است. شاید بتوان گفت سرعت فراگیری آن نیز در کشور ما از بسیاری کشورهای درحال‌توسعه بیشتر است. محصولات فناوری از لوازم منزل، ساختمان و خودرو گرفته تا فن‌آوری‌های نو در الکترونیک و کامپیوتر، هوا و فضا و انرژی، به‌طورجدی شکل زندگی ما را تغییر داده و ما را به خود وابسته کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که زندگی بدون این‌گونه محصولات مشکل و یا محال به نظر می‌رسد. حال، اگر این پدیده جدید که شاید عمرش به صد و پنجاه سال نیز نرسد، بدون ملاحظات فلسفی و اخلاقی ایجاد شده، توسعه ‌یافته و همه‌گیر گردد، به قول فیلسوفانی همچون مارکس و هایدگر می‌تواند موجبات «با خود بیگانگی» انسان‌ها و جامعه را فراهم ‌آورد؛ زیرا فنّاوری دارای بینش است و تنها یک ابزار نیست. اگر این اتفاق بیافتد که شاید تا حدی در غرب شاهد آن هستیم، فناوری مانعی بزرگ برای نیل به سرمنزل مقصود که همان سعادت فردی و اجتماعی است خواهد بود. در نگاه جزئی‌نگر، فناوری اگرچه تسهیلات و خدماتی را برای انسان‌ها به ارمغان آورده ولی اگر ملاحظات اخلاقی همچون اولویت ایمنی، سلامتی و یا حقوقی مثل عدالت، آزادی و یا حریم شخصی در آن رعایت نشود، موجب صدمه و ظلم به ابناء بشر می‌گردد. فنّاوری تنها با لگام اخلاق و ملاحظات آن است که می‌تواند همچون اسبی رام در خدمت نیازهای بشر قرار گیرد وگرنه حتی می‌تواند موجب پایان بشریت و حتی کره زمین شود.

اگر بخواهم این سؤال را به طریق مسئله محور و در محدوده مسائل جامعه مهندسی کشور جواب بدهم، به من اجازه بدهید به بخشی از این مشکلات کنونی به‌صورت تیتروار اشاره‌کنم. به‌زعم این‌جانب، کشور ما به نسبتی دچار فساد در برخی سازمان‌ها و افراد در حوزه مهندسی است. بعضی خدمات و محصولات مهندسی در کشور ما در مقایسه با برخی کشورهای پیشرفته در سطحی پایین ارائه می‌شود. میزان حوادث مربوط به بخش مهندسی مثل ساختمان، معدن و حوزه نفت و گاز بالاتر از استاندارهای جهانی است. در برخی تصمیم‌گیری‌های کلان در حوزه فناوری کشور که اتفاقاً چالش‌های اخلاقی دارد، شاهد ابهامات تصمیم‌گیری هستیم. نمونه آن را در موضوع جنگل ابر، ارسال امواج پارازیت، بنزین پتروشیمی و مسکن مهر در سالیان اخیر دیده‌ایم. همچنین متأسفانه شاهد افول تعهد و مسئولیت‌پذیری در نیروهای متخصص جوان هستیم. اخلاق مهندسی می‌تواند با ظرفیت‌های گسترده‌ای که دارد، در کنار فرهنگ غنی ایران اسلامی، گام‌های بلندی برای حل و یا کاهش این‌گونه مشکلات جامعه مهندسی‌مان بردارد.

3- چگونه می‌توان به توسعه این علم و پیاده‌سازی آن در حرفه مهندسی در ایران پرداخت؟

طبق سؤال، جواب خود را در دو حوزه توسعه علم و پیاده‌سازی آن عرض می‌کنم. در بخش اول، یعنی بخش موردنیاز برای توسعه این علم، در ابتدا باید بدانیم که اخلاق مهندسی حاضر، شاخه‌ای از اخلاق است که در شکل جدید (به قول چارلز هریس دوره رونق جدید) حدود سه دهه است که در فضای حرفه‌ای مهندسی در غرب و سپس دانشگاه‌ها تأسیس یافته است؛ لذا مبتنی بر تفکر فلسفی و اخلاقی غرب و ناظر به مسائل مبتلابه آن‌ها شکل گرفته است. برای شکل‌گیری اخلاق مهندسی در ایران و توسعه آن، باید مراکز فلسفی و اخلاقی کشور از طرفی، و مراکز علمی مهندسی ما از طرف دیگر فعال شوند. متأسفانه گاهی علوم بین‌رشته‌ای بسیار دیر متولی خود را می‌شناسند. گروه‌های اخلاق در دانشکده‌های فلسفی و یا حوزه‌های علمیه، وقتی به موضوع اخلاق مهندسی می‌رسند، از آن دوری می‌جویند؛ چراکه مسائل اخلاق مهندسی در متن جامعه مهندسی طرح می‌شود و این‌گونه مراکز به‌کلی خود را بیگانه از این مباحث می‌بینند. از طرفی دیگر، دانشکده‌های مهندسی نیز به دلیل ماهیت فلسفی این علم، خود را فاقد صلاحیت برای پرداختن به آن می‌پندارند. نتیجه این‌که این رشته نه مأمنی در مهندسی دارد و نه جایگاهی در مراکز اخلاقی. به نظر می‌رسد اولین گام، تأسیس مراکزی پژوهشی با همکاری این دو گونه مجموعه است. از طرف دیگر، این مجموعه‌ها نیازمند پشتیبانی و حمایت مالی هستند. اگر بتوان صنایع کشور را مطمئن کرد که محصولات این علم قادر است آن‌ها را در حل بخشی از مسائلشان کمک کند، طبیعتاً آن‌ها باید ازاین‌گونه پژوهش‌ها پشتیبانی کنند. در رویکرد جدید دانشگاه‌ها که گاهی به آن رویکرد نسل سوم دانشگاه‌ها می‌گویند، فعالیت‌های پژوهشی تنها وقتی موردپذیرش سیاست‌گذاران توسعه علمی کشور قرار می‌گیرد که حامی یا سفارش‌دهنده خارج از دانشگاه و یا به عبارت بهتر خریدار داشته باشد. لذا وزارتخانه‌های صنعتی کشور و حتی سازمان‌های مهندسی نیاز است که به این مسئله ورود کنند. برای این‌گونه مطالعات ما باید بتوانیم در دانشگاه و حوزه علمیه چند مرکز پژوهشی دایر کنیم و دانشگاه‌ها را ترغیب به توجه به این مبحث علمی نموده و علاوه بر فعالیت علمی، پژوهشگر و استاد بپروریم.

بخش دوم سؤال مربوط به پیاده‌سازی اخلاق در نظام‌های مهندسی است. ضروری است که جامعه مهندسی کشور برای استفاده از یافته‌های این علم در خود آمادگی ایجاد کنند تا بتوانند از مزایای آن بهره ببرند. تشکیل کمیته‌های اخلاق در سازمان‌ها، تدوین اسناد اخلاقی، به‌کارگیری توصیه‌های مشاوران اخلاقی، آموزش اخلاق به مهندسان و نیروی انسانی ازجمله فعالیت‌هایی است که می‌تواند موجب اصلاحاتی در رفتار، روش‌ها، ساختارها و در نگاهی فضیلت محور، موجب اصلاحات افراد و سازمان‌ها شود.

4- نظر خود را راجع به بومی­سازی اخلاق­مهندسی و روش­های تحقق آن در کشورمان ارائه بفرمایید.

همان‌طور که در جواب به سؤال قبل عرض شد، در اخلاق مهندسی به‌عنوان یک ‌رشته علمی، منابع موجود حاصل تأملات فلسفه غربی و ناظر به مسائلی است که در جامعه علمی غرب و به‌وسیله اندیشمندان غربی مورد ملاحظه قرارگرفته است.

در مسئله بومی‌سازی اخلاق مهندسی، در ابتدای امر به نظر می‌رسد در سه حوزه باید تمرکز کرد. حوزه اول مربوط به مبانی اخلاق مهندسی است. در این حوزه، مباحث هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، معناشناختی و منطقی در مبانی فرا اخلاقی، و اصول و ملاک‌های اخلاقی در مبانی هنجاری حاکم بر اخلاق مهندسی موردبررسی و گفتگو قرار می‌گیرند. مثالی عرض بکنم. در اخلاق مهندسی کنونی، انسان موضوع اخلاق، انسان این جهانی است؛ لذا ارزش‌های مهم او نیز در قالب حقوق و منافع این انسان تک‌بعدی تعریف می‌شود. مثلاً منظور از ارزش سلامت که یکی از مهم‌ترین ارزش‌های اخلاق مهندسی قلمداد می‌شود، همان سلامت جسمانی است؛ درحالی‌که در دیدگاه دو ­انگاری، مفهوم سلامت برای انسان دوبعدی توسعه می‌یابد؛ به‌علاوه از منابع دینی نیز می‌توان یا باید در فهم و تحلیل این مفهوم، کشف میزان اهمیت و تأثیرگذاری آن در قضاوت‌های اخلاقی کمک گرفت. در این حوزه ما باید بتوانیم راهکار لازم برای استفاده از منابع نقلی را به دست بیاوریم.

حوزه دوم، حوزه درون علم اخلاق مهندسی است. ملاک‌ها، اصول، قوانین، روش‌ها و فن‌های این علم-که در کتاب‌های آموزشی از مبانی و روش‌های استحصال آن‌ها سخنی به میان نیامده است- باید موردتوجه قرار بگیرند.

حوزه سوم بومی‌سازی، ازنظر این‌جانب، توجه به مسائل اخلاقی مبتلابه در جامعه صنعتی و مهندسی کشور است. طریق جمع‌آوری مسائل اخلاق مهندسی همچون هر علم کاربردی دیگر، استقرایی است. لذا ما شاهد این هستیم که مسائل مهندسی چالش‌برانگیزی که در مدت قریب به پنجاه سال گذشته مهندسی در غرب، موردتوجه فلاسفه و مدیران مهندسی قرارگرفته است، به همراه تأملات و ارزیابی آن مسائل، در مقالات و نوشته‌های آن‌ها منعکس گردیده و سپس به‌عنوان مسائل علم اخلاق مهندسی به مهندسان و دانشجویان مهندسی ارائه می‌گردد. ما در کنار بهره‌گیری از این تلاش‌ها و یافته‌های ارزشمند، باید سعی کنیم مسائل جامعه خودمان را نیز شناسایی کنیم. باید بتوانیم ده‌ها مسئله‌ای را که درگذشته و حال و شاید آینده با آن مواجه بوده و هستیم، مطرح کرده و به تحلیل و حل آن بپردازیم.

در انتها تأکید می‌کنم که برای پیگیری توسعه و بومی‌سازی این علم، همان‌طور که عرض کردم، باید دولت و سازمان‌های مهندسی به‌عنوان سفارش‌دهنده و پشتیبان، با مراکز علمی کشور ازجمله حوزه و دانشگاه همکاری کنند. در شرایط فعلی، نمی‌توان انتظار داشت که مراکز علمی کشور بدون حمایت و به‌طور مستقل به این مهم اقدام کنند. هم‌اکنون، مدل‌های تجربه‌شده جهانی در مورد کیفیت تشکیل مراکز علمی اخلاق مهندسی با همکاری صنایع وجود دارد که می‌توان از آن‌ها بهره گرفت. با آشنایی که با توانمندی‌های حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها در این حوزه دارم، عرض می‌کنم که اگر جامعه مهندسی کشور به مسئله ورود کنند، با همکاری آن‌ها تدوین اخلاق مهندسی اسلامی و ایرانی دور از دسترس نیست. انشاء الله.

کیمیا سامانه